نکات کلیدی
- در فایل های `rkhunter.conf` یا `rkhunter.conf.local` می توانید مواردی را whitelist کنید؛ فقط مواردی را whitelist کنید که صحت آن ها را با `debsums` یا `rpm -V` تأیید کرده اید.
- پیش از بازگرداندن سرور، آن را به دقت بررسی کنید
- سرور جدید را قبل از فعال سازی، با ابزارهای تشخیص نفوذ و مقایسه با نسخهٔ اصلی، بررسی کنید.
تعریف
هک سرور لینوکس به معنای دسترسی غیرمجاز به سیستم عامل و منابع آن است. شناسایی دقیق این نفوذ نیازمند بررسی شواهد بیرونی و داخلی و تحلیل دقیق خروجی ابزارهای امنیتی میباشد.
علائم هک سرور از دید بیرونی
1. ترافیک غیرمعمول
- مشاهده افزایش ناگهانی در حجم خروجی شبکه در ساعات بدون فعالیت مشتریان
- ثبت ایمیل abuse در سرویسهای ایمیل
2. دیسک خوانده شده از سیستم دیگر
- بررسی محتویات دیسک با ابزار chkrootkit در حالت Rescue
- اطمینان از عدم بوت شدن نصب مشکوک برای جلوگیری از اجرای کد مهاجم
روشهای بررسی داخلی
1. بررسی پروسسها
- اجرای دستور `ps aux` برای شناسایی پروسسهای ناشناس با مصرف CPU بالا
- مقایسه خروجی با همان سرور آلوده و سرور سالم
2. اسکن با rkhunter
- اجرای `rkhunter –check` برای جستجوی تغییرات در فایلهای سیستمی
- توجه به هشدارهای احتمالی که ممکن است بهصورت false positive ظاهر شوند
3. بررسی کرون جاب و لاگها
- مرور فایلهای `/etc/crontab` و `crontab -l` برای یافتن زمانبندیهای مشکوک
- تحلیل لاگهای سیستم (`/var/log/syslog`, `/var/log/auth.log`) برای شناسایی فعالیتهای غیرعادی
نکات کلیدی در ارزیابی شواهد
- شواهد معتبر باید توسط مهاجم قابل دستکاری نباشند؛ بهعنوان مثال فایل یا پروسس مشکوک را حذف نکنید.
- ترتیب وارسی از اهمیت بالاتری برخوردار است؛ ابتدا شواهد بیرونی را بررسی کنید، سپس داخلی.
- در سرورهای مجازی مدیریتشده، بخشهایی از این بررسیها توسط تیم پشتیبانی انجام میشود؛ در سرورهای مدیریت نشده، مسئولیت کامل بر عهده شماست.
جمعبندی
شناسایی هک سرور لینوکس نیازمند ترکیبی از تحلیل شواهد بیرونی (ترافیک، ایمیل abuse، دیسک خوانده شده) و داخلی (پروسس، rkhunter، کرون جاب) است. با رعایت ترتیب و وزندهی به شواهد، میتوانید تشخیص دقیقتری از نفوذ داشته باشید و اقدامات اصلاحی مناسب را انجام دهید.
فیلد شناسه کاربر در فایل /etc/passwd
- فیلد سوم هر خط در /etc/passwd نمایانگر شناسهٔ کاربری (UID) است.
- UID صفر بهطور پیشفرض به کاربر ریشه (root) اختصاص دارد.
- وجود دو خط با UID صفر، یعنی دو حساب ریشه، نشانهٔ نفوذ است.
کلیدهای SSH ناشناس در ~/.ssh/authorized_keys
- هر کاربری که در این فایل کلید SSH اضافه کند، میتواند بهصورت بیکلمه وارد سیستم شود.
- وجود کلیدهای ناشناس یا کلیدهایی که بهصورت مخفی اضافه شدهاند، معمولاً نشاندهندهٔ دسترسی غیرمجاز است.
شناسایی پورتهای شنود و اتصالات ناشناخته
- دستور `netstat -tulnp` یا `ss -tulnp` پورتهای فعال و پروسهٔ مرتبط را فهرست میکند.
- وجود پورتهای شنود با برنامهٔ ناشناخته یا اتصالات پایدار به آدرسهای IP خارجی، سرنخ مهمی برای تشخیص نفوذ است.
تحلیل پروسههای پرمصرف و ماینر پنهان
- `top` یا `ps aux –sort=-%cpu` میتواند پروسههای با مصرف CPU بالا را نشان دهد.
- در خروجی `ps`، ستون اول شمارهٔ PID است؛ حذف `deleted` جلوی مسیر اجرایی نشان میدهد که فایل اجرایی پس از حذف از دیسک باقی مانده است.
- ماینرهای مخفی معمولاً CPU را بهصورت مستمر مصرف میکنند؛ بررسی میانگین مصرف CPU در طول زمان میتواند به شناسایی آن کمک کند.
بررسی زمانبندیهای پایدار: کرون و systemd timer
- کرون جابهای کاربر در مسیرهای زیر قرار دارند:
- Debian/Ubuntu: `/var/spool/cron/crontabs`
- RHEL: `/var/spool/cron`
- فایلهای `/etc/crontab` و `/etc/cron.d` نیز بهصورت مشترک خوانده میشوند.
- پوشههای دورهای `/etc/cron.*` را نیز بررسی کنید.
- سه مکان کلیدی برای ماندگاری پس از ریبوت:
- `/etc/ld.so.preload` – کتابخانههای پیشبارگذاریشده در تمام برنامهها.
- کرون جاب هر کاربر: `sudo crontab -l -u USER` (USER را جایگزین کنید).
- گزینهٔ `AuthorizedKeysFile` در `sshd_config` – مسیر دلخواه برای کلیدهای SSH.
ورودهای مشکوک در auth.log و lastb
- در Ubuntu، ورودهای SSH و sudo در `/var/log/auth.log` ثبت میشود.
- `lastb` تلاشهای ناموفق را از `/var/log/btmp` خوانده و نمایش میدهد.
- در صورت غیاب `auth.log`، میتوانید از `journalctl -u ssh` برای مشاهده لاگهای SSH استفاده کنید.
- ورود موفق از IP خارجی پس از موجی از تلاش ناموفق، نشانهٔ نفوذ جدی است.
بررسی تغییرات باینری با `debsums` و `rpm -Va`
- در سیستمهای مبتنی بر Debian، `debsums` هشهای فایلهای بسته را با `/var/lib/dpkg/info/*.md5sums` مقایسه میکند.
- در RHEL، `rpm -Va` فایلها را با پایگاه دادهٔ rpm مقایسه کرده و فقط موارد ناسازگار را نمایش میدهد.
- در خروجی، کد `5` نشاندهندهٔ تغییر در digest و `c` برای فایل پیکربندی است.
اسکنرهای rkhunter و chkrootkit
- اجرای این دو ابزار بهصورت مستقل، معمولاً کافی نیست؛ زیرا ممکن است خودشان تحت تأثیر تغییرات قرار گرفته باشند.
- نتایج نهایی باید با سایر شواهد مقایسه شود تا صحت آنها تأیید گردد.
نکات کلیدی
- همیشه قبل از اجرای هر دستور، نسخه پشتیبان از فایلهای مهم تهیه کنید.
- بررسی مداوم لاگها و پروسهها برای شناسایی رفتارهای غیرعادی ضروری است.
- در صورت شناسایی هرگونه تغییر مشکوک، فورا اقدامات اصلاحی و نظارت مستمر را آغاز کنید.
rkhunter و نگهداری ویژگیهای فایل
- rkhunter در فایل `rkhunter.dat` ویژگیهای فایل را ذخیره میکند.
- گزینهٔ `–propupd` این فایل را بر اساس وضعیت فعلی سیستم بازسازی میکند و تغییرات را بهعنوان وضعیت اولیه ثبت میکند.
- در سرورهای مشکوک، اجرای فقط بررسی (`–sk`) بدون توقف ورودی و `–rwo` برای نمایش هشدارها کافی است؛ جزئیات در `/var/log/rkhunter.log` ثبت میشود.
- این بررسی مفید است زمانی که rkhunter پیش از نفوذ، روی سیستم سالم نصب و مبناگیری شده باشد.
- آخرین انتشار rkhunter نسخهٔ 1.4.6 (فوریه 2018) در SourceForge و در Ubuntu 24.04 موجود است.
هشدارهای نادرست و استفاده از whitelist
هر هشدار را بهصورت مستقل ارزیابی کنید.
- بروزرسانی بسته گاهی باعث هشدارهای نادرست میشود.
- در فایلهای `rkhunter.conf` یا `rkhunter.conf.local` میتوانید مواردی را whitelist کنید؛ فقط مواردی را whitelist کنید که صحت آنها را با `debsums` یا `rpm -V` تأیید کردهاید.
chkrootkit و وضعیت سرور
- chkrootkit در حالت فعال روی سرور، اعتبار پایینتری دارد؛ با گزینهٔ `-r` از حالت Rescue، اعتبار بالاتر میشود.
- آخرین نسخهٔ chkrootkit 0.59 (ژانویه 2026) و در Ubuntu 24.04 نسخهٔ 0.58b است.
- با گزینهٔ `-q` فقط پیامهای “infected” نمایش داده میشود.
سرور آلوده پس از پاکسازی
- حذف ماینر یا کرونجاب، مشکل را حل نمیکند؛ پاکسازی سیستمی که روتکیت گرفته، گزینهٔ مناسبی نیست.
- پس از تأیید هک شدن، سرور را بهعنوان آلوده در نظر بگیرید و بهدقت شواهد را نگه دارید.
مدیریت حوادث و حفظ شواهد
- شبکه را قطع کنید یا فقط IP مدیریت خود را باز بگذارید.
- اسنپشات دیسک بگیرید و لاگها را در مکان امن دیگری ذخیره کنید.
- از سیستم دیگری ایمیل abuse را پاسخ دهید و صاحبان داده را مطلع کنید (مطابق NIST SP 800‑61 Rev. 3).
- مسیر ورود را شناسایی کنید؛ بستن آن بخشی از ریشهکنی است.
بازسازی از ایمیج تمیز و تغییر اعتبارنامهها
- سیستم عامل را از ایمیج رسمی نصب و متصل کنید.
- دادههای بررسیشده را بازگردانید و برنامهها را از بستههای رسمی نصب کنید.
- تمام رمزها و کلیدهای سرور را از یک سیستم سالم تغییر دهید.
4. پیش از بازگرداندن سرور، آن را به دقت بررسی کنید
- سرور جدید را قبل از فعالسازی، با ابزارهای تشخیص نفوذ و مقایسه با نسخهٔ اصلی، بررسی کنید.
- اگر سرور هنوز روشن است، ایمیلی با عنوان «گزارش سوءاستفاده از IP شما» دریافت کنید؛ این نشانهٔ وجود مشکل است.
5. نوشتن گزارش حادثه و استخراج درسها
- پس از پایان حادثه، گزارشی جامع از رخداد، اقدامات انجام شده و درسهای آموختهشده تهیه کنید.
آیا rkhunter برای تشخیص نفوذ کافی است؟
نه. این ابزار فقط تغییرات نسبت به مبنا را میبیند؛ اگر پس از نفوذ نصب شده باشد، مبنای خود نیز آلوده است.
سرور مشکوک را خاموش کنم یا روشن بگذارم؟
- ابتدا شبکه را قطع کنید؛ اسنپشات دیسک حافظه را نگه نمیدارد.
- پیش از خاموش کردن، خروجیهای `ps` و `ss` را در مکان امنی ذخیره کنید.
مصرف بیدلیل بالای CPU؛ آیا ماینر در حال اجراست؟
- ممکن است نه؛ بکاپ یا کرونجاب شما نیز منابع را مصرف کند.
- مسیر پروسس را از `/proc/PID/exe` بررسی کنید.
پس از `apt upgrade` هشدار rkhunter طبیعی است؟
- اگر هیچ نشانهٔ دیگری از نفوذ وجود نداشته باشد، معمولاً بله.
- در این صورت با `debsums` تأیید کنید و سپس `propupd` اجرا کنید؛ در صورت وجود نشانهٔ دیگر، این کار را انجام ندهید.
حذف کرونجاب و پروسس ماینر؛ آیا مشکل حل شد؟
- نه. راه ورود ممکن است هنوز باز باشد؛ ممکن است در تایمرهای `systemd` یا فایل `ld.so.preload` مانده باشد.
تفاوت chkrootkit و rkhunter چیست؟
- هر دو بر روی میزبان اجرا میشوند؛ chkrootkit با گزینهٔ `-r` دیسکهای متصل را نیز بررسی میکند.
آیا بکاپهای قبلی پس از نفوذ قابل استفاده هستند؟
- فقط دادهها قابل استفادهاند و پس از بررسی دقیق، باید استفاده شوند.
جمعبندی
- علائم هک شدن سرور را از بیرون به داخل بخوانید؛ ابتدا شاهدی را بیابید که مهاجم دسترسی ندارد: نمودار و ایمیل ارائهدهنده.
- دیسک را در حالت «فقط خواندنی» در محیط Rescue بخوانید.
- روی سرور روشن، حسابها، پورتها، پروسسها و زمانبندیها را بررسی کنید.
- هشدار rkhunter آخرین شاهد است؛ `propupd` را روی سرور مشکوک اجرا نکنید.
- پس از تأیید نفوذ، سرور را جدا کنید، نسخه بگیرید و به ارائهدهنده اطلاع دهید.
- سیستم عامل را از نو نصب کنید و تنها دادههای وارسیشده را بازگردانید.
- رمزها و کلیدها را تغییر دهید؛ سرور پاکسازیشده هنوز همان سرور آلوده است.
FAQ
Q: چه زمانی باید سرور را خاموش کنم؟ A: پس از قطع شبکه و ذخیرهٔ خروجیهای `ps` و `ss`، سرور را میتوان خاموش کرد.
Q: آیا `debsums` میتواند تمام آسیبپذیریها را شناسایی کند؟ A: نه؛ این ابزار فقط صحت فایلهای نصبشده را بررسی میکند؛ برای تشخیص نفوذ نیاز به ابزارهای دیگر است.
Q: پس از حذف ماینر، آیا سرور امن است؟ A: حذف ماینر تنها یک بخش از مشکل را حل میکند؛ باید مسیرهای دیگر ورود را نیز بررسی و پاک کنید.
پرسشهای متداول
چگونه می توانم مطمئن شوم که دیسک خوانده شده از سیستم دیگر سالم است؟
با بوت نکردن نصب مشکوک و استفاده از حالت Rescue، دیسک را بر روی سیستم دیگری mount کنید و با گزینه های `-r` در chkrootkit بررسی کنید.
آیا خروجی rkhunter همیشه نشان دهنده هک است؟
خروجی rkhunter ممکن است false positive داشته باشد؛ بنابراین باید با شواهد بیرونی و داخلی مقایسه شود.
چه اقداماتی بعد از شناسایی هک باید انجام دهم؟
ابتدا دسترسی های مشکوک را قطع کنید، پسوردها را تغییر دهید، سیستم را به حالت امن (Safe Mode) بیاورید و سپس با ابزارهای امنیتی جامع بررسی کنید.

کمپین ابتکار نو
کمپین ایده های نو
کمپین آینده روشن
کمپین طراحی مدرن