مراکز دادهٔ زیرساخت ایران: راهنمای کامل IXP، کولوکیشن و انتخاب سرور در ۲۰۲۶

دیتاسنتر زیرساخت عبارتی است که در بازار میزبانی ایران برای اشاره به مراکز داده و سالن‌های تجهیزات شرکت ارتباطات زیرساخت به‌کار می‌رود. این شرکت، متولی شبکه‌های مادر مخابراتی کشور و کارگزار سیاست‌های حاکمیتی وزارت ارتباطات در حوزه ارتباطات است. در این راهنمای ۲۰۲۶، ساختار این مراکز، خدمات رسمی، شرایط هم‌مکانی و معنای واقعی عبارت «سرور زیرساخت» را به‌صورت گام‌به‌گام بررسی می‌کنیم تا با چک‌لیستی دقیق بهترین انتخاب را برای کسب‌وکار خود داشته باشید.

ساختار شرکت ارتباطات زیرساخت و نقش آن در شبکهٔ ایران

برای درک درست، باید سه بخش را از هم تفکیک کرد: خود شرکت، شبکهٔ انتقال آن و مراکزی که تجهیزات در آن‌ها نصب می‌شوند. شرکت ارتباطات زیرساخت زیرمجموعه وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات است و شبکه‌های مادر مخابراتی را مدیریت می‌کند. دفتر مرکزی آن در تهران، خیابان شریعتی، نرسیده به پل سیدخدان قرار دارد.

یک تشبیه روشن: اگر اینترنت کشور را شبکه‌ای از جاده‌ها بدانیم، زیرساخت مالک آزادراه‌ها و تقاطع‌های اصلی است. سرویس‌دهندگان اینترنتی، اپراتورهای همراه و شرکت‌های دیتاسنتری جاده‌های فرعی و ساختمان‌های کناری را می‌سازند. مراکز زیرساخت مانند پایانه‌های بزرگی کنار آزادراه هستند که شرکت‌ها در آن‌ها سکو اجاره می‌کنند.

مراکز تبادل ترافیک (IXP): قلب اتصال داخلی

طبق اسناد رسمی، مراکز تبادل ترافیک بستری برای اتصال مستقیم سرویس‌دهندگان اینترنتی، شبکه‌های تحویل محتوا، شبکه‌های مخابراتی و میزبان‌های اینترنتی فراهم می‌کنند تا ترافیک داخلی بدون عبور از درگاه‌های بین‌المللی مبادله شود. این امر، پهنای باند داخل کشور را به‌طور قابل‌توجهی صرفه‌جویی می‌کند و پینگ داخلی را کاهش می‌دهد.

مراکز IXP در شهرهای تهران (مجتمع مخابراتی انقلاب اسلامی و مرکز امام خمینی)، قم، اصفهان، تبریز، شیراز، مشهد، مرکز دادهٔ شهید سلیمانی در بومهن و مرکز شهید فخری‌زاده در منطقهٔ ویژهٔ فرودگاه پیام معرفی شده‌اند. دو مرکز انقلاب اسلامی و فخری‌زاده همچنین به‌عنوان مراکز IXP بین‌المللی نیز فعالند.

اگر ارائه‌دهندهٔ سرور شما به این نقاط تبادل متصل باشد، بسته‌ها مسیر کوتاه‌تری طی می‌کنند و کیفیت اتصال داخلی بهتر می‌شود. برای راستی‌آزمایی، می‌توانید از ابزار MTR برای ردیابی مسیر واقعی بسته‌ها استفاده کنید.

قطب‌های مراکز داده: تجمیع زیرساخت پرظرفیت

طبق اسناد رسمی، قطب‌های مراکز داده بخشی از زیرساخت اطلاعاتی شبکهٔ ملی اطلاعات هستند. هدف این طرح، فراهم کردن شرایطی مانند حفاظت پیرامونی، برق پایدار، ارتباطات پرظرفیت، معافیت‌های مالیاتی و زمین با قیمت مناسب برای استقرار مراکز دادهٔ پرظرفیت است. امکان تجمیع کریرهای داخلی و بین‌المللی و تبادل ترافیک نیز در این طرح پیش‌بینی شده است.

از جمله قطب‌های نام‌برده‌شده می‌توان به قطب شهید امانی در منطقهٔ آزاد ماکو، قطب شهید میری در مشهد، قطب مرکز دادهٔ شیراز و قطب البرز در منطقهٔ پیام اشاره کرد. وضعیت بهره‌برداری هر قطب را باید از منابع رسمی به‌روز پیگیری کنید.

خدمات ابری شرکت ارتباطات زیرساخت

در اسناد آرشیوشده، چند سرویس ابری معرفی شده بود: IaaS پایه، IaaS سازمانی، Kubernetes به‌عنوان سرویس (KaaS) سازمانی و IaaS مبتنی بر منابع ذخیره‌سازی یا پردازشی. بیشتر این سرویس‌ها در مرحلهٔ فعال‌سازی بوده‌اند؛ بنابراین پیش از برنامه‌ریزی، وضعیت فعلی و شرایط واگذاری را مستقیم از شرکت استعلام کنید.

کولوکیشن زیرساخت: خدمات، شرایط و محدودیت‌ها

خدمات هم‌مکانی (Colocation) در سامانهٔ رسمی شرکت با عنوان «اجازهٔ استفاده از هم‌مکانی» معرفی شده است. طبق شناسنامهٔ این خدمت، هم‌مکانی شامل ارائهٔ فضا، رک، برق و سایر الزامات به‌صورت یکپارچه برای نصب تجهیزات در سالن‌های کولوکیشن مراکز و ایستگاه‌های شرکت ارتباطات زیرساخت است.

مهم‌ترین نکتهٔ این بخش: طبق شناسنامهٔ رسمی، متقاضی هم‌مکانی باید دارندهٔ پروانهٔ مجاز در حوزهٔ ارتباطات (ثابت، همراه یا ICT) از سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی باشد. مبنای این خدمت، مصوبهٔ شمارهٔ ۱ جلسهٔ ۲۱۵ کمیسیون تنظیم مقررات ارتباطات در خرداد ۱۳۹۶ است.

خدمات جانبی مرتبط شامل اتصال فیزیکی (Cross Connection)، اجارهٔ فضا در سالن‌ها، نصب دکل و آنتن، تأمین برق تجهیزات و جادهٔ دسترسی به ایستگاه‌های صعب‌العبور است.

چه کسانی می‌توانند متقاضی مستقیم هم‌مکانی باشند؟

اگر یک فروشگاه اینترنتی یا استارتاپ بدون پروانهٔ اپراتوری هستید، طبق همین شناسنامه‌ها متقاضی مستقیم هم‌مکانی زیرساخت نیستید. مسیر رایج برای چنین کسب‌وکارهایی، استفاده از ارائه‌دهنده‌ای است که مجوز و اتصال لازم را دارد. شرایط به‌روز را می‌توانید از مرکز تماس شرکت با شمارهٔ ۱۵۸۸ استعلام کنید.

مقایسهٔ هم‌مکانی زیرساخت، دیتاسنتر خصوصی و اجارهٔ سرور

جدول زیر سه مسیر رایج میزبانی را بر اساس شناسنامهٔ رسمی و مدل رایج بازار مقایسه می‌کند:

سرور زیرساخت چیست و چطور آن را بسنجیم؟

در بازار میزبانی ایران، عبارت «سرور زیرساخت» معمولاً برای سروری به‌کار می‌رود که فروشنده می‌گوید در یکی از مراکز شرکت ارتباطات زیرساخت نصب شده یا مستقیم به شبکهٔ آن متصل است. این عبارت یک استاندارد فنی یا گواهی رسمی نیست؛ برچسبی تجاری است که معنای دقیق آن از فروشنده‌ای به فروشندهٔ دیگر متفاوت است. در ادامهٔ چک‌لیستی برای سنجش ادعاها ارائه می‌دهیم.

چک‌لیست پیش از خرید سرور زیرساخت

• محل دقیق را بپرسید: نام «زیرساخت» به‌تنهایی کافی نیست؛ بپرسید سرور دقیقاً در کدام مرکز و کدام شهر است و مالک سالن کیست.
• کیفیت اتصال را تست کنید: به‌جای اتکا به عبارت «اتصال مستقیم»، یک IP تست بخواهید و از چند اپراتور مختلف پینگ و مسیر را بسنجید.
• Tier و برق را مستند بخواهید: طبق تعریف Uptime Institute، دیتاسنتر Tier III قابل نگهداری هم‌زمان و Tier IV تحمل‌پذیر در برابر خطاست. هر ادعای Tier را با سند معتبر بسنجید.
• قرارداد را بخوانید: دسترس‌پذیری تعهدشده، نحوهٔ جبران خسارت، زمان پاسخ‌گویی پشتیبانی و شرایط قطع سرویس را مکتوب بخواهید.
• پورت، ترافیک و IP را شفاف کنید: بپرسید پورت ۱ گیگ است یا ۱۰ گیگ، ترافیک چطور محاسبه می‌شود و IPv6 و تنظیم PTR چه شرایطی دارد.

مزایا و محدودیت‌های سرور زیرساخت

از جمله مزایا: نزدیکی به ستون فقرات شبکه و مراکز تبادل ترافیک کشور، مناسب بودن برای مخاطبان داخلی و سرویس‌های حساس به تأخیر، و دسترسی به کریرهای داخلی متعدد در مراکز بزرگ. از جمله محدودیت‌ها: برچسب «زیرساخت» تضمین کیفیت نیست، هم‌مکانی مستقیم فقط برای دارندگان پروانهٔ ارتباطی تعریف شده و اطلاعات عمومی دربارهٔ مشخصات فنی مراکز محدود و گاه قدیمی است.

جمع‌بندی: زیرساخت را بشناسید، سپس انتخاب کنید

دیتاسنتر زیرساخت در واقع شبکه‌ای از مراکز و ایستگاه‌های شرکت ارتباطات زیرساخت است که میزبان IXPهای داخلی و بین‌الملل، سالن‌های هم‌مکانی و طرح قطب‌های مراکز داده است. این شرکت متولی شبکهٔ مادر کشور است و خدمات هم‌مکانی آن برای دارندگان پروانهٔ ارتباطی تعریف شده است. برای یک کسب‌وکار معمولی، پرسش اصلی نام مرکز نیست؛ کیفیت مسیر شبکه، شفافیت ارائه‌دهنده و تعهدات قرارداد اهمیت بیشتری دارد. عبارت «سرور زیرساخت» را به‌عنوان یک ادعا ببینید که باید با IP تست و مدارک سنجیده شود.